Dlaczego trudniej schudnąć mimo diety? Glukoza i metabolizm

Dlaczego sama waga nie pokazuje całego obrazu

Kiedy masa ciała spada wolniej, niż oczekujemy, łatwo uznać, że przyczyną jest wyłącznie źle dobrana dieta albo brak konsekwencji. Tymczasem przebieg redukcji zależy od wielu elementów: stanu zdrowia, przyjmowanych leków, aktywności, snu, stresu, rzeczywistego spożycia energii oraz odpowiedzi metabolicznej organizmu.

Ważną częścią tej układanki jest glikemia, czyli stężenie glukozy we krwi. Nieprawidłowa glikemia może współistnieć z insulinoopornością i niekorzystnym profilem lipidowym. Nie oznacza to jednak, że każdy problem z redukcją masy ciała wynika z hiperglikemii. Wyniki badań laboratoryjnych trzeba interpretować łącznie z wywiadem i oceną lekarską.

Właśnie zależności między glikemią, zmianą masy i czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego analizował zespół współautorski prof. Jolanty Zalejskiej-Fiolki.

Co zbadano

Do sześciomiesięcznego programu redukcji masy ciała zakwalifikowano 52 osoby z otyłością. Program obejmował indywidualnie ustaloną, zbilansowaną dietę o obniżonej kaloryczności, umiarkowaną aktywność fizyczną, edukację zdrowotną i comiesięczne wizyty kontrolne.

Uczestników podzielono na trzy grupy:

• 17 osób z prawidłową glikemią;
• 20 osób, u których początkowo występowała hiperglikemia, a po programie glikemia się unormowała;
• 15 osób, u których po programie nadal utrzymywała się hiperglikemia.

Przed programem i po jego zakończeniu oceniano nie tylko masę ciała i BMI. Analizowano również glukozę, insulinę, wskaźnik HOMA-IR, profil lipoprotein oraz skład ciała. Dzięki temu badacze mogli sprawdzić, czy zmiana na wadze przebiega równolegle ze zmianami metabolicznymi.

Jakie uzyskano wyniki

We wszystkich trzech grupach średnia glikemia spadła, ale skala zmiany była różna. W grupie, w której glikemia się unormowała, jej średni spadek wyniósł 38%. W grupie z utrzymującą się hiperglikemią spadek był mniejszy — 12,5% — i średnia wartość nadal pozostawała w zakresie hiperglikemii.

Istotne zmniejszenie masy ciała wykazano w grupie z unormowaną glikemią. Towarzyszyły mu korzystniejsze zmiany insulinooporności i profilu lipidowego. Natomiast osoby, u których hiperglikemia się utrzymywała, nadal miały wyższą insulinooporność, większy udział aterogennych frakcji lipoprotein oraz wyższą wartość zmodyfikowanego wskaźnika aterogenności osocza.

Wynik badania wskazuje więc na współwystępowanie poprawy glikemii, skuteczniejszej redukcji masy i korzystniejszych zmian lipidowych. Nie dowodzi jednak, że samo obniżenie glukozy automatycznie spowoduje chudnięcie u każdej osoby.

Co oznaczają HOMA-IR i profil lipidowy

HOMA-IR jest wskaźnikiem wyliczanym na podstawie stężenia glukozy i insuliny na czczo. Może wspierać ocenę insulinooporności, ale nie powinien być interpretowany samodzielnie ani bez uwzględnienia metody oznaczenia i obrazu klinicznego.

Profil lipidowy najczęściej kojarzymy z cholesterolem całkowitym, LDL, HDL i triglicerydami. W omawianym badaniu analizowano także bardziej szczegółowe frakcje lipoprotein. Część z nich wiąże się z bardziej aterogennym profilem, czyli takim, który może towarzyszyć większemu ryzyku sercowo-naczyniowemu.

Dlatego ocena efektów redukcji nie powinna kończyć się na liczbie kilogramów. Znaczenie mają również obwody, skład ciała, samopoczucie oraz wyniki dobrane do sytuacji zdrowotnej pacjenta.

Ograniczenia badania

Badanie miało kilka istotnych ograniczeń. Spośród 300 osób rozważanych do udziału program ukończyły i spełniły kryteria 52 osoby. Część kandydatów przyjmowała leki wpływające na gospodarkę glukozową lub lipidową, część przerwała udział, a część nie realizowała zaleceń dotyczących diety albo aktywności.

Grupy były niewielkie, a uczestnicy nie zostali losowo przydzieleni do różnych sposobów leczenia. Podział na grupy wynikał z uzyskanej odpowiedzi glikemicznej. Z tego powodu badanie pokazuje ważne zależności, ale nie pozwala rozstrzygnąć wszystkich przyczyn tych różnic ani przewidzieć efektu u konkretnej osoby.

Nie należy również przenosić wartości procentowych z badania na indywidualny cel. Bezpieczne tempo i zakres redukcji zależą od stanu zdrowia, rozpoznanych chorób, leków, wieku i wielu innych czynników.

Co to oznacza w praktyce

Jeśli mimo wprowadzonych zmian masa ciała nie spada albo efekty są bardzo nierówne, warto spojrzeć szerzej niż na sam jadłospis. Podczas konsultacji znaczenie mogą mieć:

• dotychczasowe wyniki glukozy oraz inne badania zlecone przez lekarza;
• przyjmowane leki i rozpoznane choroby;
• regularność posiłków, wielkość porcji i napoje;
• poziom aktywności, sen i codzienny stres;
• zmiana obwodów oraz składu ciała, a nie tylko kilogramów.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać ich dawkowania. Dietetyk nie rozpoznaje cukrzycy i nie zastępuje lekarza, może natomiast pomóc uporządkować sposób żywienia, obserwacje i przygotowanie do dalszej diagnostyki.

Najważniejszy praktyczny wniosek nie brzmi: „wysoka glukoza uniemożliwia schudnięcie”. Trafniejsze jest stwierdzenie, że gospodarka węglowodanowa i lipidowa tworzą część szerszego obrazu metabolicznego. Ich poprawa może współwystępować z lepszym przebiegiem redukcji, dlatego warto oceniać je razem, zamiast skupiać się wyłącznie na wadze.

Kiedy skonsultować wyniki z lekarzem

Każdy nieprawidłowy wynik glukozy wymaga interpretacji przez lekarza, szczególnie gdy się powtarza lub towarzyszą mu takie objawy jak nasilone pragnienie, częste oddawanie moczu, niezamierzona utrata masy ciała, osłabienie albo zaburzenia widzenia. Pilnej pomocy wymagają ostre, nasilone objawy lub znaczne pogorszenie samopoczucia.

W gabinecie dietetycznym wyniki badań są punktem wyjścia do bezpiecznej pracy nad żywieniem. Nie są etykietą ani oceną pacjenta — pomagają lepiej zrozumieć sytuację i dobrać realistyczne kolejne kroki.